Farsældarkornin

Hvers konar spurning er þetta?

Spurningin kemur til okkar á mismunandi tímum í mismunandi aðstæðum. Hún hljómar misjafnlega hátt og er miságeng eftir því hvar við erum í lífinu. Hún verður hávær meðan við erum unglingar, þegar við hættum að vera börn en áður en hin stóru verkefni lífsins taka við. Í sumum öfgakenndum aðstæðum, í lífshættu eða alvarlegu þunglyndi, verður hún hávært hróp. Fyrir fólk sem lifir öruggu og fullnægjandi lífi er hún lágvært muldur: ekki knýjandi spurning heldur eins og gamall leikur eða brot úr framandi ljóði. Slíkt fólk veit oft  svarið með sjálfu sér.

Sumir segja að spurningin um tilgang lífsins sé gagnslaus og merkingarlaus. Oft er sagt að hver og einn verði að finna sinn tilgang í lífinu og þess vegna sé villandi, og jafnvel hættulegt, að ætla að finna eitt svar við spurningunni um tilgang lífsins. Það leiði bara til ofstækis í einkalífi og alræðis í stjórnmálum.

Og samt viljum við hafa tilgang í lífinu. Við viljum að líf okkar, að strit okkar, hafi merkingu og sé til einhvers. Við erum ekki ánægð ef okkur finnst að lokum allt tilgangslaust. Spurningin er ekki merkingarlaus og gagnslaus. Hún hjálpar okkur að lifa betur. Þegar spurningin um tilgang lífsins leitar á okkur skulum við fagna henni og íhuga hana alvarlega, vera óhrædd að ræða hana við vini okkar og við unglingana okkar.

Heimspekinginn Stephen Law skrifaði áhugaverða bók sem ber titilinn The outer limits, more mysteries from the philosophy files (2003). Þetta er bók einkum ætluð ungu fólk og byrjendum í heimspeki þar sem ýmis hversdagsleg viðfangsefni eru tekin fyrir með heimspekilegum hætti. 

Einn kaflinn fjallar um dularfull fyrirbæri eins og geimverur, drauga, galdra o.s.frv. Stjörnukort og áreiðanleiki þeirra er eitt af því sem Stephen Law ræðir og segir hann sögu af manni sem ákvað að rannsaka stjörnukort og viðbrögð fólks við þeim. Auglýsti hann árið 1979 í dagblaði ókeypis stjörnukort. Þau sem óskuðu eftir stjörnukorti fengu kort  en einnig fylgdi með könnun þar sem fólk var beðið um að segja hvað því fyndist um „sitt“ stjörnukort. 

Það sem hann gerði var að hann sendi sama kortið til allra sem reyndist vera stjörnukort sem gert hafði verið af stjörnuspekingi fyrir fjöldamorðingjann Dr. Petiot sem tekinn var af lífi árið 1947 fyrir að hafa myrt alls 63 einstaklinga. Stjörnukort voru því ekki gerð sérstaklega fyrir þau sem þess óskuðu, en fólk stóð þó í þeirri trú að það hefði fengið sitt stjörnukort. 

Af þeim 150 fyrstu sem svöruðu könnuninni sögðu 94% að kortið sem þau fengu passaði vel við þeirra persónuleika og 90% vina þeirra og fjölskyldumeðlima voru á sömu skoðun.

Hvernig stendur á þessu?

Auðmýkt er líklega ein þeirra dyggða sem hafa þagnað hvað mest í nútímanum. Í heimi þar sem röddin sem talar hæst fær oft mestu athyglina gleymist stundum að viskan býr ekki síður í þögninni.

Að vera auðmjúkur er ekki að gera sig minni heldur að viðurkenna að maður er hluti af einhverju stærra. Það er að horfast í augi við eigin takmörk án þess að vanmeta sjálfan sig, að muna að enginn hefur öll svörin og að lífið sjálft kennir okkur stöðugt eitthvað nýtt.

Auðmýkt kallar á ró, forvitni og nærveru. Hún býður okkur að hlusta frekar en að dæma, að læra frekar en að sýna og að mæta öðrum án samanburðar og keppni.

Í kjarna sínum er auðmýkt kannski djúpt traust – traust á því að verðmæti mannsins felist ekki í yfirburðum heldur í getu hans til að sjá, hlusta og skilja.

Hvað myndi breytast ef þú mættir deginum með meiri auðmýkt?

Í bók sinni Practical Ethics (1993) setur siðfræðingurinn Peter Singer fram áhugaverða hugsanatilraun. 

Segjum sem svo, segir Singer, að kjarnorkustríð sé skollið á með skelfilegum afleiðingum. Það eru þó ekki allir illa settir. Hópur fólks hafði undirbúið sig og gert kjarnorkubyrgi í formi þorps sem var neðanjarðar. Þorp þetta var lúxusþorp og gat hýst 10.000 manns í 20 ár en við aðstæður þær sem höfðu skapast var aðeins nauðsynlegt að vera í birginu í 8 ár. Íbúar birgisins urðu varir við neyðina fyrir utan. Fólk sem hvorki hafði byggt né fjármagnað birgið knúði nú dyra í mikilli örvæntingu og vildi komast inn. Mögulegt var að bjóða fjölda fólks að dvelja í birginu, en ef fjöldi þeirra sem myndi bætast við þau sem fyrir voru yrði allt að 10.000, þyrfti að skera niður ýmsan munað eins og íþróttavelli og sundlaugar. 

Skiptar skoðanir voru á meðal íbúa birgisins. 

Í fyrsta lagi voru þau sem töldu að hleypa ætti inn 10.000 manns og skera niður lífskjör þeirra sem fyrir voru. 

Í öðru lagi voru þau sem töldu að ekki kæmi til greina að breyta neinu að ráði, en mögulegt væri að bjóða 500 manns vist í birginu. 

Í þriðja lagi voru þau sem ekki vildu bjóða neinum. Rök þeirra síðastnefndu voru þau að fólk sem er fyrirhyggjusamt og hafði skapað sér öruggar aðstæður ætti ekki að þurfa að fórna neinu fyrir fólk sem ekki sýndi fyrirhyggjusemi. Auk þess kom fram í þessum hópi að með auknum fjölda myndi aukast líkur á ágreiningi og átökum þar sem fólk þyrfti að deila lífsgæðum.

Singer spyr síðan lesendur sína hvern kostinn af þessum þremur myndu þeir velja og það er einmitt önnur af tveimur spurningum beint er til ykkar hér: 

1) Hvaða kost myndir þú velja, fyrsta, annan eða þann þriðja? 

2) Er mögulegt að yfirfæra dæmi Singers á einhver samfélagsmál í nútímanum?

Þakklæti er orð sem kann að hljóma einfalt, en hefur djúpa merkingu. Það snýst ekki aðeins um að segja „takk“, heldur um að staldra við og átta sig á því sem við eigum, jafnvel þegar okkur finnst eitthvað vanta.

Í amstri dagsins gleymum við oft að meta það sem virkar, það sem gengur vel og fólkið sem stendur okkur næst. Þótt þakklæti breyti ekki aðstæðum okkar getur það breytt sjónarhorninu og gert daginn bjartari.

Það er auðvelt að festast í hugsunum um það sem betur mætti fara en stundum nægir að minnast einnar lítillar ástæðu til að vera þakklát/ur til að hugarfarið breytist.

Þakklæti er eitthvað sem við þurfum að rækta meðvitað og reglulega. Að sjá hið góða í hinu hversdagslega er ef til vill ein öflugasta leiðin til farsældar.

Árið 1969 flutti Brynjólfur Bjarnason (1898-1989) erindi í útvarpinu um lífsskoðunarhugtakið og um eigin lífsskoðun. Erindi þetta var síðan gefið út í bókinni Lögmál og frelsi ári síðar. 

Í erindi sínu tekur Brynjólfur sérstaklega fram að skilningur hans á hugtakinu lifsskoðun sé fyrst og fremst hans eigin og ekki ólíklegt að aðrir leggi annan skilning í hugtakið. 

Kjarninn í skilningi Brynjólfs er sá að lífsskoðun geti vísað til allskyns hugmyndakerfa sem hafa með siðferðishugmyndir, stjórnmála- og félagsmálaskoðanir, trúarskoðanir eða blöndu úr þessu öllu að gera. Allir eru „fæddir“ inn í einhverja lífsskoðun að mati Brynjólfs, sem þýðir að hún er tekin í arf frá fyrri kynslóðum sem hafa haft mótandi áhrif á það hvernig lífsskoðun fólk tileinkar sér. Þar spila inni í meðal annars sögulegar-, efnahagslegar- og menningarlegar aðstæður. Lífsskoðun fólks samanstendur jafnframt af öllum hugmyndum sem fólk hefur um tilgang lífsins og stöðu manneskjunnar tilverunni. 

Enginn kemst af án lífsskoðunar segir Brynjólfur sem ekki er endilega alltaf að fullu meðvituð:

„Fæstir gera sér grein fyrir lífsskoðun sinni en þeir lifa eftir ákveðinni lífsskoðun eigi að síður. Hún býr að baki allra mannlegra samskipta og allra þeirra siðalögmála, sem mennirnir hafa sett sér.“ (Lögmál og frelsi bls. 149)

Það er því ráð að spyrja: Hver er lífsskoðun þín og hvað hefur mótað hana?

Stundum virðist hamingjan bíða handan við hornið – þegar við klárum verkefni, flytjum, náum markmiði eða eignumst eitthvað nýtt. En þegar það loks gerist, virðist hún á einhvern hátt fjarlægjast aftur.

Kannski er hamingjan ekki áfangastaður heldur hluti af ferðinni sjálfri. Hún birtist í litlu augnablikunum sem við gefum okkur tíma til að taka eftir – brosi, hlýjum orðum, fersku lofti, bolla af kakói eða stuttu spjalli við manneskju sem lætur okkur líða vel.

Við eigum það til að leita hamingjunnar í stórum atburðum, en oftar en ekki býr hún í hversdagslegum smáatriðum sem við tökum sem sjálfsögðum. Það er eins og hún vilji ekki láta ná sér, nema við hægjum á og gefum henni rými.

Kannski er spurningin ekki „hvernig finn ég hamingjuna?“ heldur frekar „hvernig get ég tekið oftar eftir henni?“

Um daginn birtist frétt með fyrirsögnin „gæti verið pirrandi umræðuefni við matrarborðið“ í einum fjölmiðlinum. Fyrirsögnin, sem miðað við innihald fréttarinnar var augljóslega smellabeita, vakti upp smá pælingar um samfélagsbreytingar almennt.

Það hefur í gegnum tíðina einmitt allt á milli himins og jarðar verið rætt við matarborðið hjá fólki - líka það sem er pirrandi. Kannski er það einn vandinn í samtímanum að fjölskyldur hittast minna við matarborðið og að við tölum minna saman. Þetta er sjálfsagt mismunandi og það sem tíðkast á einu heimili gerir það ekki endilega á öðrum.

En svona almennt séð bendir ýmislegt til að samfélagsmynstrið hafi breyst hvað þetta varðar. Við verjum minni tíma saman í augliti til auglitis og þegar við erum saman erum við oft varla til staðar. Snjallsíminn er í eða við höndina og athyglin er annarsstaðar. Sjónvarpið er mögulega í gangi yfir kvöldmatnum. Foreldrarnir eru oft lítið skárri en börnin og unlingarnir.

Eigum við ekki að borða saman og tala saman - vera til staðar hvert fyrir annað af fullri athygli? Er það ekki farsælla þegar uppi er staðið?